Od mienie pożydowskie, drewniane domki, zniszczone zabytki architektury i "rewitalizacja" za 120 mln

W Niedzielę Palmową, 5 kwietnia o godz. 12.00 odbędzie się msza w intencji Heleny Modrzejewskiej w Kościele Św. Stanisława, najstarszej polskiej parafii na Manhattanie. Po mszy, o godz. 13:15, Instytut Kultury Polskiej zaprasza na odsłonięcie tablicy upamiętniającej Helenę Modrzejewską w stulecie jej śmierci. Tablicę, którą zaprojektowała Kaja Żurowska-Giers, odsłonią Krzysztof W. Kasprzyk, Konsul Generalny RP w Nowym Jorku i Monika Fabijańska, Dyrektor Instytutu Kutury Polskiej. W 1886 r. w tym właśnie kościele odbył się ślub syna aktorki – Ralpha Modjeskiego, wybitnego amerykańskiego inżyniera i konstruktora mostów, a 23 lata później, podczas mszy żałobnej, Amerykanie oddali jej w tym kościele ostatnie honory zanim jej szczątki doczesne powróciły do Krakowa. .
8 kwietnia, dokładnie w setną rocznicę śmierci Modrzejewskiej, Instytut Kultury Polskiej oraz Martin E. Segal Theatre Center, w Centrum Studiów Doktoranckich City University of New York (CUNY) zapraszają na dyskusję o pracy i niezwykłym życiu aktorki. W dyskusji moderowanej przez prof. Daniela Geroulda, dyrektora Centrum, wezmą udział dwaj biografowie aktorki: prof. Andrzej Żurowski z Akademii Pomorskiej w Słupsku i prof. Beth Holmgren z Duke University. Dyskutować będą o Modrzejewskiej z dwóch różnych perspektyw – teatralno-historycznej i feministycznej. Dyskusji towarzyszyć będzie pokaz fragmentu filmu dokumentalnego o aktorce, którego premiera odbędzie się wiosną.

HELENA MODRZEJEWSKA (w Ameryce zmieniła nazwisko na Modjeska), urodziła się w Krakowie w 1840 r. jako nieślubna córka Józefy Bendowej, wdowy po zamożnym kupcu. Podążając śladami przyrodnich braci – aktorów i dzięki pomocy Gustawa Zimajera, jej pierwszego nauczyciela, a wkrótce kochanka i ojca jej dwójki dzieci, zadebiutowała w 1861 r. w amatorskiej trupie wędrownej objeżdżając prowincjonalne miejscowości Galicji. Zimajer nadał Helenie Bendowej artystyczny pseudonim Modrzejewska. Przez rok występowała ona również we Lwowie (1862-63), była jednak zbyt niedoświadczona by grać poważne role. Po powrocie z Lwowa grała w Stanisławowie i Czerniowcach m.in. w adaptacjach dramatów Słowackiego (Mazepa, Maria Stuart).
Po burzliwym rozstaniu z Zimajerem powróciła się do Krakowa, gdzie zadebiutowała w teatrze wybitnego reżysera Stanisława Koźmiana, twórcy tzw. „szkoły krakowskiej”, która przeciwstawiała się kultowi gwiazd na rzecz głębokiej analizy postaci przez aktorów na podstawie obserwowanej rzeczywistości. To w Krakowie w 1866 r. Modrzejewska zagrała po raz pierwszy w sztuce Szekspira – rolę Porcji w Kupcu Weneckim.
W tym czasie Modrzejewska poznała hrabiego Karola Bożentę Chłapowskiego, uczestnika powstania styczniowego, wielkiego miłośnika sztuki, który pierwotnie starał się pomóc odzyskać porwanego syna aktorki z rąk Zimajera, szybko jednak z przyjaciela stał się kochankiem, a wkrótce mężem. Zimajer w zamian za wynagrodzenie zgodził się oddać syna.
Po czterech latach występów w Krakowie u boku wybitnych aktorów Modrzejewska była już cenioną artystką. Jej warszawski debiut w 1868 r. uwieńczony ogromnym sukcesem nie był więc zaskoczeniem i szybko przyniósł aktorce angaż do Warszawskich Teatrów Rządowych, gdzie stała się pierwszą aktorką o statusie gwiazdy, mającą wpływ na repertuar. Pomimo oporów cenzury forsowała dramaty zakazanych pod zaborami romantyków, w tym jej ukochanego Słowackiego, ale grała też m.in. w spektaklach Fredry, Schillera, Hugo czy Szekspira.
W ślad za aukcesami artystycznymi przyszły towarzyskie: w salonie aktorki bywali Józef Chełmoński, Stanisław Witkiewicz czy Henryk Sienkiewicz. To w gronie przyjaciół powstało marzenie o wspólnym wyjeździe do Ameryki, podparte ciągłą potrzebą rozwoju Modrzejewskiej, która dusiła się w teatrze wciąż kontrolowanym przez cenzurę – w jej repertuarze było zbyt mało, zdaniem wpływowych krytyków, ról o charakterze patriotycznym. Słynna sprawa samobójstwa chłopca wyrzuconego wraz z grupą innych uczniów ze szkoły za wręczenie aktorce bukietu róż przepasanego polską flagą (Modrzejewska uczestniczyła w pogrzebie) tylko wzmocniła jej chęć wyjazdu. Aktorka była także przedmiotem złośliwych plotek na temat jej życia osobistego przed małżeństwem z hrabią Chłapowskim, a z niego samego szydzono jako z arystokraty żyjącego w cieniu zarabiającej świetnie aktorki. Nie mieściła się więc w ówczesnym patriarchalnym etosie "kobiety porządnej" i patriotycznej "matki Polki" – czyli kobiety, która przedkłada dobro ojczyzny nad szczęście osobiste (karierę zawodową).

W 1876 r., dołączając do Henryka Sienkiewicza,] Modrzejewska wraz rodziną mężem i synem oraz Julianem Sypniewskim i Łucjanem Paprockim wyemigrowała do Kalifornii w celu próby wcielenia w życie założeń falansteru z wizji socjalisty utopijnego Charlesa Fouriera. Emigranci osiedlili się w Anaheim w Kalifornii, gdzie prowadzili farmę. Wyprawa do Ameryki była ryzykowna – Modrzejewska miała 36 lat, angielski znała bardzo słabo, a farma pochłonęła jej fundusze. Z niezwykłym samozaparciem zaczęła się uczyć angielskiego po kilka godzin dziennie, kilkakrotnie starała się o przesłuchanie w California Theatre w San Francisco.
Inicjatywa życia w komunie nie powiodła się, ale rok później Modrzejewska, która uprościła swój pseudonim do Modjeska, świętowała oszałamiający sukces na scenie California Theatre w roli tytułowej we francuskim melodramacie Adrienne Lecouvreur. W telegramie do męża napisała: „Zwycięstwo. Modjeska”.
Jesienią 1877 r. Modjeska wyruszyła w swoje pierwsze amerykańskie tournée, zagrała m.in. w Nowym Jorku, Filadelfii, Bostonie i Waszyngtonie. Zyskała olbrzymie uznanie i rozgłos, głównie dzięki rolom szekspirowskim; w Jak wam się podoba, Wieczorze Trzech Króli, Cymbelinie, Miarce za miarkę, Kupcu weneckim, i u boku legendarnego Edwina Bootha w Makbecie i Otellu. Grała jednak także role komediowe i romantyczne, potrafiła również przekonywająco zbudować postaci dramatu współczesnego, np. Norę z dramatu Henryka Ibsena. Przez 30 lat Modjeska bez wytchnienia podróżowała po USA ze swoim zespołem, odbywając w sumie 26 tournée. Miała przy tym nareszcie wolność wyboru repertuaru oraz niezależność finansową. Po ugruntowaniu swojej pozycji w Ameryce, w 1880 r. roku wyruszyła na występy gościnne do Anglii, gdzie grała jeszcze potem kilkakrotnie, odnosząc ogromne sukcesy. Trzy lata później uzyskała amerykańskie obywatelstwo.
W 1893 r. została poproszona o wygłoszenie odczytu na kongresie kobiet w Chicago (World’s Fair Auxiliary Congress), gdzie przedstawia sytuację kobiet pod zaborami rosyjskim i pruskim. Krytyczny stosunek Modrzejewskiej wobec rządu rosyjskiego wyrażony w przemówieniu spowodował wydanie ukazu carskiego, który zakazywał jej wjazdu na terytorium rosyjskie. Ostatnia jej wizyta w Polsce miała miejsce na przełomie lat 1902/1903, kiedy Modrzejewska wystąpiła we Lwowie, Poznaniu i Krakowie.
2 maja 1905 r. w Nowym Jorku dała jubileuszowe przedstawienie, a dwa lata później zakończyła karierę aktorską z dorobkiem ponad 260 ról. Modrzejewska zmarła 8 kwietnia 1909 r. i uroczystości pogrzebowe w Los Angeles (pierwsze z wielu zorganizowanych w całym kraju) zgromadziły ponad 4.000 osób. Trzy miesiące później, 2 lipca, Amerykanie oddali jej ostatnie honory w kościele Św. Stanisława w Nowym Jorku, skąd jej szczątki doczesne powróciły do Polski. 17 lipca w Krakowie, ogromny tłum odprowadził aktorkę na miejsce jej spoczynku, Cmentarz Rakowicki w Krakowie; uroczystości pogrzebowe przerodziły się w manifestację patriotyczną.
Modrzejewska była matką chrzestną amerykańskiej aktorki, zdobywczyni Oscara, Ethel Barrymore (ciotki Drew Barrymore) oraz Stanisława Ignacego Witkiewicza. Jej pamiętniki Memories and impressions of Helena Modjeska, wydane w 1910 r. w USA, ukazały się w Polsce pt. Wspomnienia i wrażenia w 1957 r. nakładem Wydawnictwa Literackiego. “Arden”, jej kalifornijska posiadłość zaprojektowana specjalnie dla aktorki przez Stanforda White’a w miejscowości, która dziś nosi nazwę Modjeska, została wpisana w poczet narodowych zabytków USA (National Historic Landmark). Oprócz miasteczka, jej imieniem nazwano także kanyon, w którym się ono znajduje oraz szczyt górski w Orange County w Kalifornii.

PROFESOR BETH HOLMGREN jest dyrektorem studiów magisterskich na Wydziale Slawistyki i Studiów Eurazji Duke University. Jest Rusycystką posiadającą dodatkową specjalizację w dziedzinie polskiej literatury i kultury. Prof. Holmgren zajmuje się mniej zbadanymi obszarami kultury współczesnej Rosji i Polski, analizując teksty w kontekście socjologii i historii kultury. Jej praca obejmuje zagadnienia genderowe, literaturę faktu, relacje między kulturą a rynkiem oraz historię sztuk performatywnych. Prof. Holmgren jest autorką wielu książek, m.in. Prace kobiet w czasach stalinowskich: Lidia Czukowska i Nadieżda Mandelsztam (1993) oraz Poles Apart: Kobiety we współczesnej kulturze polskiej (2006) we współpracy z prof. Heleną Goscilo. W 2008 r. współprodukowała film Dwadzieścia lat do przodu: radości i smutki współczesnego feminizmu rosyjskiego. Prof. Holmgren pisze obecnie monografię poświęconą Helenie Modrzejewskiej: W tournée z Madame Modjeską: polską aktorką, amerykańską gwiazdą. Książka ukaże się na początku 2010 r. nakładem Indiana University Press.

PROFESOR ANDRZEJ ŻUROWSKI Jest dyrektorem Instytutu Filologii Polskiej Akademii Pomorskiej w Słupsku. Teatrolog, eseista, krytyk, wybitny szekspirolog. Ukończył polonistykę na Uniwersytecie Gdańskim i w 1973 r. doktoryzował się u prof. Marii Janion. W Telewizji Polskiej w Gdańsku pracował w latach 1967-2001 jako redaktor, kierownik Redakcji Teatru, kierownik redakcji programów artystycznych, wicedyrektor ds. artystycznych, komentator. Był kierownikiem literackim w Studio Rapsodycznym w Gdańsku, Operze Bałtyckiej, Teatrze Muzycznym w Gdyni i Teatrze Wybrzeże. Od wielu lat współpracuje z festiwalami teatralnymi na całym świecie, obecnie jest dyrektorem artystycznym Światowego Festiwalu Monodramu Szekspirowskiego Armmono w Erewaniu oraz artystycznym konsultantem Międzynarodowego Festiwalu Szekspirowskiego w Gdańsku i dwóch w St. Petersburgu – Międzynarodowego Festiwalu Teatralnego Bałtycki Dom oraz Międzynarodowego Festiwalu Monodramu Monokl. Jest autorem 21 książek oraz ponad tysiąca publikacji dotyczących historii teatru oraz teatru współczesnego w Polsce i na świecie, publikowanych w książkach zbiorowych oraz czasopismach polskich i zagranicznych (Belgia, Chorwacja, Finlandia, Holandia, Kanada, Korea Płd., Meksyk, Mołdawia, Niemcy, Rosja, Rumunia, USA, Węgry, Wielka Brytania, Włochy). Wiele jego scenariuszy zrealizowano na scenach operowych, dramatycznych i w telewizji. Dla TVP zrealizował ponadto ok. 20 filmów dokumentalnych, poświęconych kulturom Azji, Ameryki Płd i Europy. Od 1981 roku przez dwadzieścia lat był wiceprezydentem Międzynarodowego Stowarzyszenia Krytyków Teatralnych (AICT, af. UNESCO), obecnie jest dożywotnim wiceprezydentem honorowym tej światowej organizacji. Jako teatrolog w pięciu pracach monograficznych (Szekspiriady polskie, Szekspir w cieniu gwiazd, Szekspir – ich rówieśnik, Myślenie Szekspirem, Szekspir i Wielki Zamęt) przedstawił dwustuletnie dzieje polskiego teatru szekspirowskiego. Natomiast najnowsza monografia jego autorstwa, Prehistoria polskiego Szekspira, obejmuje wieki XVII i XVIII, kiedy to sztuki Szekspira – prawdopodobnie już za jego życia – często grano na scenach Rzeczypospolitej po angielsku i niemiecku, później też francusku. Latem 2009 r., nakładem wydawnictwa słowo/obraz/terytoria ukaże się jego książka pt. MODrzeJEwSKA ShakespeareStar poświęcona szekspirowskiej karierze Heleny Modrzejewskiej.
--------------------------------------------------------------------------------
Instytut Kultury Polskiej w Nowym Jorku, otwarty w 2000 r., jest placówką dyplomacji kulturalnej Rzeczypospolitej Polskiej, jednym z sieci 19 instytutów. Jego misją jest ożywianie i promocja więzi kulturalnych pomiędzy USA i Polską, zarówno poprzez prezentację osiągnięć kulturalnych Polski Amerykanom, jak i zapewnienie artystom i naukowcom z Polski kontaktów z najważniejszymi amerykańskimi partnerami i instytucjami.
Instytut promuje, organizuje prezentacje, i produkuje szeroką gamę wydarzeń kulturalnych we wszystkich dziedzinach kultury: teatrze, muzyce, filmie, literaturze i sztuce. Od momentu powstania, ukierunkowany jest na ścisłą współpracę z instytucjami miejscowymi, umieszczając w ich programach prezentacje kultury polskiej. Wystawa współczesnej sztuki kobiet Architectures of Gender w SculptureCenter (2003), przegląd polskiej animacji w Museum of Modern Art (2003), Jesień Gombrowicza (2004), spektakle TR Warszawa w reż. Krzysztofa Warlikowskiego na festiwalu „Next Wave” w BAM Academy of Music (Dybuk w 2004 i Krum w 2007, za którego reżyser otrzymał prestiżową nagrodę Obie), Hołdy dla Czesława Miłosza i Ryszarda Kapuścińskiego podczas festiwalu literackiego PEN World Voices (2005, 2007), wystawa na Union Square z okazji 25-lecia Solidarności (2005), czy Makbet w reż. G. Jarzyny na nabrzeżu Brooklynu, koncert Tomasza Stańki w MoMA i spektakl Irena’s Vow z Tovah Feldshuh w roli głównej (2008), który w marcu został przeniesiony na Broadway, to tylko niektóre ze zorganizowanych przez nas wydarzeń, docenione przez nowojorską publiczność i prasę.

Commemorating Helena Modjeska, American Theater Ikon  http://de.groups.yahoo.com/group/kulturzentrum1/message/1633